Koga Srbi smatraju jakim, a koga slabim liderima – i kakvu ulogu u tome imaju mediji

Kada je organizacija Novi treći put započela više godišnje istraživanje domaćeg javnog mnjenja i kako medijski utiču na stavove građana, vrlo rano su primećeni jasni obrasci, piše Nova.rs.

Analizom više od 185 000 medijskih objava od marta 2022. do februara 2025. godine, u 17 najčitanijih online medija u Srbiji utvrdili smo dominantne narative kada su u pitanju globalna dešavanja i način na koji su prikazani svetski lideri i velike sile, a koji su prilično specifični za domaću publiku. Iako su u javnom mnjenju Srbije ponavljaju poruke koje se mogu čuti od proruskih medija i komentatora i u drugim državama, višegodišnja analiza je utvrdila da su pojedine proruske i antizapadne poruke i razmišljanja dosta specifična za našu zemlju i ne javljaju se u drugim državama.

Ove poruke se mogu svrstati u nekoliko kategorija koje su se ponavljale u ruskim, proruskim i tabloidnim medijima kroz prethodne tri godine, a koje su istraživanjem evidentirane kao učestale.

Tokom trogodišnjeg monitoringa medija u Srbiji uočen je stabilan obrazac izraženog antizapadnog i antiglobalističkog sentimenta. Iako neutralno izveštavanje i dalje nominalno dominira, postoji jasna tendencija da se SAD i EU prikazuju u negativnijem svetlu, dok su Rusija i Kina dosledno predstavljene pozitivno ili neutralno.

Prema najnovijim podacima iz decembra 2024. godine, u više od 70% sadržaja Rusija se prikazuje pozitivno ili neutralno, dok je takvo izveštavanje o SAD i EU prisutno u manje od 15% slučajeva.

Evropski lideri poput francuskog predsednika Emanuela Makrona i nemačkog kancelara Olafa Šolca, često su prikazivani kao politički slabi, dezorijentisani ili podređeni interesima Vašingtona.

Suprotno tome, Vladimir Putin i Ši Đinping su predstavljeni kao snažni, strateški lideri koji se suprotstavljaju zapadnoj hegemoniji i brane tradicionalne vrednosti. Vladimir Putin je lider velike sile koji se najčešće spominjao u domaćim medijima, te je u pojedinim mesecima bio spomenut čak i u svakom desetom članku.

U poslednjim mesecima posebno se izdvaja pozitivan tretman Donalda Trampa, kako tokom kampanje, tako i nakon što je preuzeo funkciju predsednika SAD. Njegov prethodnik, Džo Bajden je u domaćm medijima konstantno predstavljan kao fizički i mentalno slab, zbunjen, nesposoban da donosi ključne odluke i vodi zemlju u kriznim vremenima. Uz različite lidere Ujedinjenog Kraljevstva, vesti o njemu su imale najveći udeo negativnih članaka.

Za razliku od demokrata, Tramp se izdvajao po njegovoj retorici protiv NATO-a, “duboke države” i “globalističkih elita”. Njegove izjave o izolacionizmu i preispitivanju međunarodnih savezništava često se interpretiraju kao šansa za redefinisanje globalnog poretka koji bi bio povoljniji po interese Srbije.

Ovakvi narativi stvaraju prostor za formiranje slike o Rusiji, Kini i Trampovoj Americi kao potencijalnim partnerima u novom multipolarnom svetu, dok se Evropska unije i njene članice često predstavljaju kao „slabe“ i „sile u opadanju“, te samim tim i ne naročito perspektivne za spoljnu politiku Srbije. Izuzetak su Viktor Orban i Mađarska, koji generišu pozitivan tretman.

Centralni narativ oko pozitivnog predstavljanja Rusije, ali i Trampa jeste taj da je trenutni globalni poredak, uspostavljen 1990-tih godina padom Berlinskog zida, nepravedan i neprijateljski nastrojen prema Srbiji. Polazna tačka tog narativa jeste ogorčenost zbog NATO bombardovanja Srbije 1999. godine i kasnijeg tretmana koji se predstavljao kao neoimperijalistički, licemeran i antagonistički.

Nasuprot američkom establišmentu, Putin i Tramp su prikazani kao borci protiv “globalizma” i “liberalne hegemonije”, a Trampove izolacionističke politike i promena u odnosima snaga na geopolitičkom planu se najavljuju kao pozitivna prilika za Srbiju.

Jedan od dominantnih narativa koji se često pojavljuje u analiziranim medijima jeste predstavljanje Rusije kao branitelja konzervativnih vrednosti i suvereniteta, u kontrastu sa Zapadom koji se, iz tradicionalističkog ugla, prikazuje kao dekadentan (ovo se pre svega odnosi na progresivne politike podrške seksualnim manjinskim identitetima) i politički licemeran.

Ovaj narativ je dodatno osnažen pozivima na ujedinjenje pravoslavnih naroda, kao i na značaj istorijskih i kulturnih veza između Srbije i Rusije. Uzimajući u obzir ove elemente, Rusija se često prikazuje kao garant stabilnosti i “normalnosti“ u svetu koji je, kako prenose domaći mediji, zapao u politički haos pod zapadnim uticajem. Iako je ovaj motiv prisutan i u proruskim medijima u drugim državama, za potrebe našeg regiona on je dopunjen negativnim iskustvom Srbije sa zapadnom politikom iz 1990-ih.

U isti okvir potpada i Trampova politika protivljenja progresivnim politikama i borba za uspostavljanje hrišćanskih tradicionalnih vrednosti, što ga u srpskim medijima čini popularnijim od njegovog prethodnika.

Donald Tramp je i jedan od najčešće spominjanih lidera u domaćem javnom prostoru, te je u navedenih 17 medija tokom poslednja četiri meseca 2024. bio spomenut čak sedam puta više od njegove protivkandidatkinje Kamale Haris. Osim što je efikasan da stalno proizvodi vesti i privlači pažnju domaćih medija, na osnovu ugla gledanja prisutnog u značajnom delu njih, deluje da postoji i značajno polaganje nade u njegov drugi mandat.

Pored prikazivanja Rusije kao zaštitnice tradicionalnih vrednosti, postoji i snažan narativ o kraju zapadne dominacije i usponu multipolarnog sveta u kojem Rusija, Kina i BRIKS preuzimaju ključnu ulogu.

U velikom broju članaka, BRIKS se predstavlja kao ekonomska i politička alternativa EU i NATO-u. Narativi o “dedolarizaciji“ (gubitak dominacije dolara u međunarodnim transakcijama) dodatno podstiču ideju o globalnoj prekretnici, u kojoj se Zapad povlači, a novi akteri preuzimaju kontrolu nad svetom. Pored toga, Trampove izjave o povlačenju iz NATO i okretanju Amerike samoj sebi takođe doprinose njegovoj popularnosti i dodatno pothranjuju narative o promeni svetskog poretka.

Istraživanja javnog mnjenja iz istog perioda pokazuju da se stavovi građani Srbije u velikoj meri preklapaju sa medijskom slikom. Građani u anketama Rusiju doživljavaju kao glavnog političkog i vojnog saveznika. Oko 50% ispitanika u proseku dvomesečnih anketa smatra da je Rusija najveći politički saveznik, dok preko 55% njih smatra da bi Srbija trebalo da se učlani u BRIKS. S druge strane, u proseku oko 50% posto ispitanika se protivi učlanjenju Srbije u EU, a približno 80% ulasku u NATO.

To otvara pitanje uzročno-posledične veze: da li mediji oblikuju javno mnjenje, ili samo potvrđuju već duboko ukorenjena uverenja? Jedna interpretacija sugeriše da mediji, kao glavni izvor informacija za većinu građana, imaju značajnu moć u oblikovanju stavova, kroz selektivno izveštavanje, ton, izbor sagovornika i tumačenja događaja. U tom slučaju, uporno prikazivanje Rusije kao saveznika, a Zapada kao pretnje, može da doprinese formiranju javnih stavova u tom pravcu, naročito u kontekstu nedostatka medijskog pluralizma.

S druge strane, moguće je i da mediji plasiraju već postojeće narative koji rezonuju sa širim istorijsko-kulturnim kontekstom i potrebama čitalačke publike. Nasleđeni stavovi iz prethodnih decenija, pre svega negativno iskustvo sa NATO-om, istorijska bliskost sa Rusijom i nepoverenje prema zapadnim institucijama, čine publiku prijemčivom za narative koji potvrđuju već formirana uverenja. U tom smislu, mediji više imaju ulogu pojačivača nego kreatora dominantnih stavova.

Najverovatnije je da se oba procesa u domaćem javnom mnjenju odvijaju istovremeno, jer mediji osluškuju raspoloženje javnosti i istovremeno ga oblikuju kroz način na koji predstavljaju globalna dešavanja. Time se uspostavlja začarani krug u kojem već postojeći narativi postaju još jači, a alternativni pogledi teško pronalaze prostor u javnoj sferi. Zbog toga, prisutnost proruskog i antizapadnog izveštavanja u domaćem javnom mnjenju je značajno iznad evropskog proseka, ali su stavovi najvećeg dela domaće populacije podudarni sa njima. Nakon skoro tri godine praćenja medija i sprovođenja anketa, nije bilo ozbiljnijih naznaka promena kada se radi o ukupnoj slici, već manje više o potvrdi kontinuiteta.