BETA KALENDAR – Na današnji dan 5. septembar

1514 – Turski sultan Selim I ušao je u Tabriz u Persiji.

1568 – Rodjen je italijanski filozof, dominikanac Tomazo Kampanela (Tommaso Campanella), zastupnik utopijske filozofije. Optužen da širi jeretičku nauku, osuđen je 1599. na doživotni zatvor. Oslobođen je nakon 27 godina na intervenciju pape Urbana VIII. Svoj ideal države opisao je u delu „Grad sunca“ koje je postalo udžbenik utopijske filozofije.

1600 – Poveljom engleske kraljice Elizabete osnovana je „Istočnoindijska kompanija“ koja je dobila monopol na trgovinu sa Istokom, čime je počela britanska trgovačka, a potom i kolonijalna ekspanzija indijskog potkontinenta.

1774 – U Filadelfiji je počeo Prvi kontinentalni kongres na kojem su se predstavnici 13 američkih kolonija usprotivili britanskom uticaju u Severnoj Americi, što je bio uvod u Američki rat za nezavisnost u aprilu 1775.

1791 – Rodjen je nemački kompozitor Jakob Libman Ber (Liebmann Beer), poznat kao Djakomo Majerber (Giacomo Meyerbeer). Živeo je u Parizu gde je komponovao svoja glavna dela i odigrao značajnu ulogu u stvaranju francuske velike opere („Hugenoti“, „Afrikanka“, „Robert Đavo“, „Prorok“).

1800 – Britanci pod komandom admirala Nelsona preuzeli su od Francuza Maltu. Pariskim mirom 1814. Britanija je i zvanično dobila Maltu koja je postala važna britanska baza na putu prema Indiji.

1857 – Umro je francuski filozof i matematičar Ogist Kont (Auguste Comte), jedan od osnivača filozofije pozitivizma i sociologije („Kurs pozitivne filozofije“, „Sistem pozitivne politike“).

1864 – Flote Velike Britanije, Francuske i Holandije napale su Japance u tesnacu Šimonoseki, za odmazdu zbog odluke Japana da zatvori svoje luke i istera strance.

1888 – Rodjen je indijski filozof i državnik Sarvepali Radakrišnan (Servepalli Radhakrishnan), predsednik Indije od 1962. do 1967, profesor filozofije na indijskim univerzitetima i na Oksfordu. U svojim delima zastupa filozofski univerzalizam i ideju integracije istočne i zapadne filozofije („Indijska filozofija“, „Istočna religija i misao Zapada“, „Istorija istočne i zapadne filozofije“).

1899 – Umro je srpski državnik i istoričar Jovan Ristić, vođa desnog krila Liberalne stranke, jedan od najznačajnijih srpskih diplomata 19. veka. Uspešno je vodio pregovore s Turcima o oslobadjanju srpskih gradova, bio je predstavnik Srbije na Berlinskom kongresu 1878, dva puta regent i tri puta premijer. Napisao je „Diplomatsku istoriju Srbije 1875-1878“.

1905 – Mirom u Portsmutu (Nju Hempssir), uz posredovanje američkog predsednika Teodora Ruzvelta (Theodore Roosevelt) završen je Rusko-japanski rat. Rusija je predala Japanu Port Artur i priznala japanske interese u Koreji.

1939 – SAD su proglasile neutralnost u Drugom svetskom ratu, ali su kasnije zakonima „Cash and Carry“ (Plati pa nosi) i „Leand-Lesa Act“, Zakon o zajmu i najmu) pomagali oružjem savezničke snage. Amerikanci su ušli u rat 7. decembra 1941. kada su japanske trupe napale američku pomorsku bazu Perl Harbur.

1960 – Predsednik Konga (Zair) Žozef Kasavubu (Joseph) smenio je vodju nacionalnooslobodilačkog pokreta i prvog kongoanskog premijera Patrisa Lumumbu (Patrice).

1972 – Pripadnici palestinske terorističke organizacije „Crni septembar“ kidnapovali su, a potom ubili 11 izraelskih sportista, učesnika Olimpijskih igara u Minhenu. U 24-časovnoj pucnjavi na aerodromu, poginula su i četvorica terorista i jedan zapadnonemački policajac.

1977 – Zapadnonemački teroristi su oteli predsednika Federacije zapadnonemačke industrije Hansa Martina Šlejera (Schleyer), čije je telo pronadjeno 19. oktobra 1977. u Francuskoj.

1990 – Premijeri Severne i Južne Koreje susreli su se u Seulu, na prvim zvaničnim razgovorima na visokom nivou izmedju dveju zemalja podeljenih posle Korejskog rata 1953.

1995 – Francuska je izvela prvu u seriji atomskih proba na pacifičkom ostrvu Mururoa, što je izazvalo osudu širom sveta i masovne proteste, posebno u Australiji i na Tahitiju.

1997 – U Kalkuti je umrla Majka Tereza, misionarka koja je život posvetila siromašnim i bolesnim. Za svoj humanitarni rad dobila je 1979. Nobelovu nagradu za mir. Albanka rodjena u Skoplju, stupila je 1928. u družbu Majke Božije od Loreta u Irskoj, a potom je u Kalkuti 1950. osnovala novu družbu Sestre misionarke ljubavi.

2000 – U Beogradu je umro Slavko Leovac, predsednik Akademije nauka i umetnosti Republike Srpske, jedan od najistaknutijih književnih kritičara i istoričara srpske književnosti u drugoj polovini 20. veka (zbirke eseja „Svetlo i tamno“, „Mit i poezija“, „Metamorfoze“).

2001 – Državni tužilac Perua podigao je optužnicu protiv bivšeg predsednika Alberta Fudžimorija (Fujimori) zbog umešanosti u dva masakra koje su izvršili paramilitarni odredi ranih devedesetih.

2003 – Sjedinjene Američke Države su zamrznule finansijska sredstva desetorici članova azijske terorističke grupe Džema Islamija, koja se dovodi u vezu sa mrežom iste orijentacije Osame bin Ladena Al Kaida.

2005 – U padu aviona Boing 737-200 indonežanske aviokompanije Mandela na naseljeno područje na severu ostrva Sumatra poginulo je 149 osoba. Pad aviona preživelo je 15 putnika.

2009 – Na Ohridskom jezeru je potonuo brod „Ilinden“ na plovidbi do Svetog Nauma pri čemu je poginulo 15 državljana Bugarske od 57 turista i osoblja koliko se nalazilo na brodu.

2014 – U Minsku je, uz posredovanje OEBS-a, potpisan Protokol o prekidu vatre na istoku Ukrajine, koji predvidja „specijalni status“ za regione koje kontrolišu separatisti i izbore u oblastima Donjecka i Luganska, uporištima proruskih pobunjenika.

2021 – Mitropolit crnogorsko-primorski Srpske pravoslavne crkve (SPC) Joanikije ustoličen je u Cetinjskom manastiru. Mitropolit i patrijarh SPC stigli su na Cetinje helikopterom pošto su protivnici ustoličenja u Cetinjskom manastiru blokirali put. U sukobima sa policijom povredjeno više desetina građana i policajaca.